«شخم زیر اشکوب به قصد تغییر کاربری، مخرب‌ترین و نادیده‌گرفته‌شده‌ترین عامل تخریب این اکوسیستم‌هاست، عاملی که به بهای فروپاشی بنیادین و مرگ تدریجی کهن‌سال‌ترین درختان جنگل‌های زاگرس تمام می‌شود.» این هشدار را عضو مجمع عمومی و شورای هماهنگی تشکل‌های محیط زیست و منابع طبیعی کشور در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ مطرح کرد، هشداری که از زبان یک نهاد رسمی محیط زیستی ایران بیان شد و اعترافی آشکار به ناکامی در حفاظت از جنگل‌هاست.

شخم زیر اشکوب یعنی تراکتور زیر سایه بلوط‌های کهنسال زمین را شخم می‌زند تا جنگل به زمین کشاورزی تبدیل شود. ریشه درختان قطع و زخمی می‌شود، خاک سست می‌گردد و درخت که قرن‌ها خشکسالی و سرما را تاب آورده است، به تدریج خشک می‌شود. نهال تازه هم در زمین شخم‌خورده جایی برای رشد ندارد و با از بین رفتن پوشش جنگلی، خاک با اولین باران‌های شدید شسته می‌شود و سیلاب به روستاهای پایین‌دست می‌رسد.

جنگل‌های زاگرس حدود پنج تا شش میلیون هکتار وسعت دارند و نزدیک به ۴۰ درصد از کل جنگل‌های ایران را تشکیل می‌دهند. گونه غالب آن‌ها بلوط ایرانی است و این جنگل‌ها از پیرانشهر در آذربایجان غربی تا فیروزآباد در فارس کشیده شده‌اند. این جنگل‌ها آب را ذخیره می‌کنند، خاک را نگه می‌دارند، گرد و غبار را می‌گیرند و معیشت میلیون‌ها روستایی را تامین می‌کنند.

بلوط‌های ایرانی در دامنه‌های زاگرس در لرستان
بلوط‌های ایرانی در دامنه‌های زاگرس در لرستان. عکس: اولگ کوسترین، iNaturalist، ۳۱ مه ۲۰۱۷.

مرگ بلوط‌های زاگرس پدیده تازه‌ای نیست. نخستین نشانه‌های خشکیدگی در سال ۲۰۰۶ در جنگل‌های ایلام دیده شد. در سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ حدود ۱۰۰ هزار هکتار از این جنگل‌ها دچار خشکیدگی بود و برآوردها نشان می‌دهد که این رقم تا سال ۲۰۱۴ به حدود یک میلیون هکتار رسید. استان‌های ایلام، فارس، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، کرمانشاه و خوزستان از جمله مناطقی هستند که خشکیدگی بلوط در آن‌ها گزارش شده است.

پژوهشی تازه که در نشریه Environmental Monitoring and Assessment منتشر شده است، نشان می‌دهد که بیش از نیمی از چشم‌انداز جنگلی زاگرس در معرض خطر بالا یا بسیار بالا قرار دارد و ۷۵ درصد از ۴۴۸ مورد ثبت‌شده اختلال در جنگل، از جمله خشکیدگی بلوط و آتش‌سوزی، در همین مناطق پرخطر رخ داده است. خشکسالی بزرگ‌ترین عامل خطر است و پس از آن آتش‌سوزی و فشارهای اجتماعی قرار دارند.

آتش‌سوزی هم هر تابستان بر این بحران می‌افزاید. به گزارش رسانه‌های ایران، در سالی که از مارس ۲۰۲۱ آغاز شد حدود ۲۱ هزار هکتار از جنگل‌های کشور سوخت و این رقم در سالی که از مارس ۲۰۲۴ آغاز شد به حدود ۲۷ هزار هکتار رسید. تا نوامبر ۲۰۲۵ بیش از ۲۳۰۰ مورد آتش‌سوزی در اراضی کشور ثبت شد که حدود ۴۶ هزار هکتار را سوزاند و از سال ۲۰۲۰ تاکنون ۲۷ نفر در تلاش برای مهار آتش در زاگرس جان خود را از دست داده‌اند.

بر اساس مقاله‌ای که در کنگره جهانی جنگل‌داری در سال ۲۰۱۵ ارائه شد، جنگل‌های زاگرس در نیم قرن گذشته حدود ۴۰ درصد از مساحت خود را از دست داده‌اند و شخم زیر اشکوب، چرای بی‌رویه دام، قطع درختان و خشکسالی از عوامل اصلی این روند بوده‌اند.

شخم زیر اشکوب غیرقانونی است، اما ادامه دارد. فشار اقتصادی، نبود شغل و درآمد در روستاها و ضعف نظارت باعث می‌شود که زمین جنگلی به زمین کشاورزی تبدیل شود و کسی جلوی آن را نگیرد. هشدار روز ۲۰ نوامبر از این جهت مهم است که نه از سوی منتقدان حکومت، بلکه از درون نهادهای محیط زیستی کشور بیان شده است و نشان می‌دهد که حتی مقام‌های رسمی هم می‌دانند که حفاظت از زاگرس شکست خورده است.

بلوط‌های زاگرس صدها سال عمر می‌کنند و خشک شدن آن‌ها در چند فصل، از دست رفتن سرمایه‌ای است که جایگزین ندارد. اگر شخم زیر اشکوب متوقف نشود، جنگلی که آب و خاک غرب ایران را نگه می‌دارد، به زمین کشاورزی کم‌بازده تبدیل می‌شود و خشکیدگی، آتش و سیل جای آن را می‌گیرند.